CHÚA NGUYỄN TẠO ĐIỀU KIỆN CHO LƯU DÂN LẬP NGHIỆP VÀO THẾ KỶ XVII_XVIII

1/.Tình hình Chân Lạp đầu thế kỷ XVII:
- Một biến cố chính trị tại phương Đông,miền cực Nam nước Ðại Việt đã làm thay đổi tình thế lúc đó là sự xuất hiện của chúa Nguyễn Hoàng,truyền nhân của Nguyễn Bặc,Nguyễn Trãi và Nguyễn Kim.Chính sách Nam Tiến của các chúa Nguyễn sau đó nhằm để chống lại thế lực của chúa Trịnh ở Thăng Long tạo nên áp lực to tát cho hai lân quốc Champa và Chân Lạp.Trong khoảng thời gian từ năm 1611_1653 vương quốc Champa đã bị dồn nén bởi thế lực của chúa Nguyễn nên co cụm lại một vùng nhỏ từ Nha Trang đến Phan Thiết.Không dừng lại ở Champa,chúa Nguyễn bắt đầu dòm ngó đến Chân Lạp.
- Sau một thời gian ở Xiêm làm con tin,Chey Chetta II về Chân Lạp lên ngôi vương năm 1618.Tân vương cải canh mọi việc và mang lòng không không phục người Xiêm.Chey Chetta II dời đô về Oudong (Long Úc),thuộc tỉnh Kompong Luông.Tân vương tổ chức quân đội có thực lực.Mấy năm liền không thấy Chân Lạp dâng phẩm vật triều cống,Xiêm vương mang quân tấn công vào Chân Lạp hai lần đều bị quân của Chey Chetta II đẩy lui.Tuy nhiên về lâu về dài Chân Lạp sẽ không thể đương đầu với quân Xiêm.Chey Chetta II quyết định nhờ vào thế lực của chúa Nguyễn Ðàng Trong,lúc đó là Sãi Vương Nguyễn Phúc Nguyên (1613_1635). Quốc sử Cao Miên đã chép như sau về giai đoạn này:‘Vua Xiêm muốn tái lập uy quyền trên đất Cao Miên nên xua binh tấn công.Năm 1623,một đạo quân từ phía Bắc xâm nhập lãnh thổ bị quốc vương Chey Chetta II thân chinh đánh tan rã ở Bâribaur cách biển Hồ lối 50 km.Ðạo thứ hai tiến vào tỉnh P. Meas bị Hoàng đệ Prah Outey đẩy lui.Năm sau,1624 quân Xiêm theo đường biển đổ bộ miền duyên hải bị phản công dữ dội phải rút về.Ðể đề phòng quân Xiêm quấy nhiễu,quốc vương Chey Chetta II cưới một công chúa xứ Ðàng Trong hầu dựa vào thế lực của nhà Nguyễn ở Huế.
Không có mô tả ảnh.

2/.Chúa Nguyễn kết thân cùng Chân Lạp:
- Chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên đã quyết định gả Hoàng Nữ Ngọc Vạn cho vua Cao Miên năm 1620.Chúa còn hai Hoàng nữ khác là Ngọc Khoa gả cho vua Chiêm Pô Romê và Hoàng nữ Ngọc Hoa lại gả cho một thân vương người Nhật Bổn.Vua Cao Miên mặt khác lại nghe truyền rằng Sãi Vương là người mộ đạo Phật,trong người có nhiều Phật tính nên muốn kết tình gia đình.Ði theo hộ tống đám cưới bà hoàng Ngọc Vạn xinh đẹp là đông đảo quan lính người Việt của Sãi Vương trang bị khí giới,tàu thuyền có súng ống,thuyền được trang hoàng lộng lẫy hình chim phượng mạ vàng.Tham dự lễ cưới có nhiều người ngoại quốc từ Bồ Ðào Nha,Tây Ban Nha,Nhựt Bổn,Ý Ðại Lợi,Trung Hoa.Bà Ngọc Vạn ngồi kiệu 8 người khiêng sánh duyên với vị vua hào hùng anh tuấn.Hoàng nữ Ngọc Vạn được tấn phong hoàng hậu với tước hiệu là Sô Dach Prea Peaccac Vodey Prea Voreac Khsattey.
- Tiếp theo sau cuộc hôn nhân vương giả này,bà hoàng Ngọc Vạn đã xin với hoàng phu cho nhiều người tùy tùng nắm giữ chức quyền trong triều đình Chân Lạp.Dưới sự bảo trợ của hoàng hậu Ngọc Vạn lưu dân người Việt từ Ðàng Trong ồ ạt theo đường biển vào lập nghiệp tại vùng Thủy Chân Lạp.Họ làm nghề nông,buôn bán,tiểu công nghiệp,đánh cá,thợ rèn v.v.. chỉ 3 năm sau,tức năm 1623 lưu dân Việt định cư tại Thủy Chân Lạp lên đến 20.000 người.Sãi vương liền viết thư cho con rể xin ‘cho mượn’ đất tại Prey Nokor (Sài Gòn) và Kas Krobey (Bến Nghé) để tiện việc thâu thuế người Việt tại đây. Vua Cao Miên chấp thuận.
- Sau khi quốc vương Cao Miên băng hà chỉ sau 5 năm lấy vợ Việt,toàn vùng Bà Rịa giáp giới Chiêm Thành,Kâmpéâp Srekatrey (Biên Hòa),Prey Nokor (Sài Gòn) và Kas Krobey (Bến Nghé) đều thuộc quyền người Việt cai trị và thâu thuế. Từ sau khi vua Chey Chetta II băng hà các hoàng tử con của các bà phi người Chân Lạp liên tiếp lên làm vua:Ponhea To (1629_1630),Ponhea Nu (1630_1640).Sau cái chết mờ ám của vua Ponhea Nu,năm 1640 quan phụ chính Prah Outey (là hoàng thúc của vua) đưa con mình là Ang Non I (1640_1642) lên ngôi.Vào năm 1642 một người con của vua Chey Chetta II liên hiệp với người Mã Lai nổi dậy giết toàn gia hoàng thúc Prah Outey để lên ngôi xưng hiệu Ponhea Chan I (1642_1659).Sử Việt gọi vị vua này là Nặc Ông Chân.Các hoàng thân thuộc phe cánh Ang Non I vào cung bà Hoàng thái hậu Ngọc Vạn xin cầu viện chúa Hiền Vương Nguyễn Phúc Tần (1648_1687).Chúa Hiền nhân cơ hội có lời yêu cầu nên hưng binh chinh phạt Chân Lạp vào tháng 10 năm 1658.Quân Chân Lạp thua to tại ngoài khơi Bà Rịa và trận Gò Bích.Quân Nguyễn tiến vào Nam Vang bắt quốc vương Nặc Ông Chân bỏ vào cũi sắt đem về tỉnh Quảng Bình.Vua Nặc Ông Chân chết tại đây.Chúa Hiền đưa hoàng tử So con trai bà thái hậu Ngọc Vạn lên ngôi vua lấy hiệu là Batom Réachea (1658_1672).Vào thời điểm này triều đình Chân Lạp hợp thức hóa chủ quyền của nhà Nguyễn tại Ðồng Nai.Năm 1672,vua Batom Réachea bị ám sát chết.Con trai là Ang Chey tức Nặc Ông Ðài lên nối ngôi.Tân vương dựa thế lực người Xiêm mang quân lấn ép vùng Ðồng Nai.Lưu dân người Việt kêu cứu triều đình chúa Nguyễn lúc đó đóng đô ở Kim Long.Chúa Hiền Vương Nguyễn Phúc Tần sai các tướng Nguyễn Dương Lâm cùng với Nguyễn Diên Thái và Văn Sùng mang quân tới tận Oudong hỏi tội Nặc Ông Ðài rồi đưa Ang Saur tức Nặc Ông Thu hiệu Chey Chetta IV,em của Nặc Ông Ðài lên ngôi Chính Vương ở Oudong Lục Chân Lạp.Chúa Hiền lại đồng thời cho Ang Non tức Nặc Ông Nộn con trai thứ của bà Ngọc Vạn và vua Chey Chetta II làm Thứ Vương vùng Ðồng Nai_Mô Xoài.Vua Nặc Ông Nộn đóng đô tại Sài Gòn tức Prey Nokor.Lúc đó là năm 1674.Cả hai vị vua Chân Lạp đều phải triều cống xưng thần với chúa Nguyễn tại Kim Long.Vua Nặc Ông Nộn ở Sài Gòn đến khi chết năm 1691 thì toàn quyền cai trị tại đây thuộc về chúa Nguyễn.

3/.Các di thần nhà Minh xin định cư tại Thủy Chân Lạp vùng Biên Hòa_Mỹ Tho:
- Vào năm 1679 tức năm Khang Hy thứ 18,nhà Ðại Thanh có di thần của nhà cựu Minh bên Trung Hoa vì không cự lại quân Thanh triều đến xin hàng phục nhà Nguyễn.Các di thần nhà Minh gồm có:
💥Tổng binh Long Môn Dương Ngạn Ðịch
💥Phó tướng Hoàng Tiến
💥Tổng Binh các phủ Cao,Lôi,Liêm là Trần Thượng Xuyên 
💥Phó tướng Trần An Bình 
Tất cả họ mang 3000 binh lính thủ hạ và gia quyến trên 50 chiến thuyền đến cửa Tư Dung và Ðà Nẵng xin được làm thần dân của chúa Nguyễn.Chúa Hiền chấp thuận cho giữ nguyên binh hàm chức tước rồi truyền cho vua Cao Miên cho phép người Minh vào định cư xứ Ðồng Nai và sau đó thay mặt cho nhà Nguyễn lấn dần đến Cần Thơ.Nhờ đợt di cư này mà ảnh hưởng của nhà Nguyễn tại đất Thủy Chân Lạp ngày càng to tát.Các tướng nhà Minh giờ làm quan cho triều đình nhà Nguyễn.Họ cũng góp phần xông pha trận mạc mở rộng lãnh thổ cho nhà Nguyễn,nổi bật là Thống binh Trần Ðại Ðịnh con của Trần Thượng Xuyên triều chúa Ninh Vương.Người Minh vốn cùng văn hóa với người Việt nên hợp nhau khai hoang khẩn đất,lập chợ,xây dựng phố phường,buôn bán tấp nập.Những nơi như Gia Ðịnh,Biên Hòa,Thủ Ðức,Cần Thơ không mấy chốc trở nên sầm uất vô cùng.Triều đình nhà Nguyễn lại được dịp có thêm dân thêm đất và thêm thuế thu nhập.

4/.Chúa Nguyễn mở rộng bờ cõi phương Nam:
- Hiền Vương Nguyễn Phúc Tần băng hà năm 1687 ở ngôi 39 năm,Nghĩa Vương Nguyễn Phúc Thái (còn gọi là Trăn) lên thay (1687_1691).Nghĩa Vương dời đô về Phú Xuân (Huế). Trong thời gian chúa mới lên ngôi có một di thần nhà Minh là Hoàng Tiến giết chủ tướng là Dương Ngạn Ðịch ở Mỹ Tho rồi tự xưng là Phấn Dũng Hổ Oai Tướng Quân thống lĩnh quân sĩ Long Môn người Minh đóng đồn ở Ðịnh Tường.Hoàng Tiến thả quân qua Cao Miên cướp của giết người.Vua Cao Miên là Nặc Ông Thu bất bình vì việc làm sai quấy này và ngờ là chủ ý của Thiên Vương nhà Nguyễn.Vua Nặc Ông Thu quyết định bỏ triều cống và chuẩn bị binh lính chống lại triều đình nhà Nguyễn.
- Tháng Giêng năm 1690,Chúa Nghĩa sai lão tướng là Vạn Long mang quân đến Rạch Gầm dàn trận.Vạn Long dùng kế bắt được Hoàng Tiến rồi xua quân qua Cao Miên đánh thốc tới Nam Vang và Long Úc (thành Oudong).Vua Cao Miên cả sợ dâng 30 thớt voi,150 lạng vàng,600 lạng bạc,6 con tê giác để xin hòa và giữ lệ triều cống như xưa.Quan quân nhà Nguyễn rút về Phú Xuân tháng 8 năm đó.Chúa Nghĩa không thọ lâu,ngài băng hà năm 1691 thọ 43 tuổi.
- Năm 1698 chúa Minh Vương Nguyễn Phúc Chu (1691_1725) sai Lễ thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh đi đánh Cao Miên và kinh lược mấy tỉnh miền Nam.Lễ thành hầu chia cắt giới phận,canh cải địa điền,kiểm kê nhân khẩu,lập sổ đinh điền cho có nề nếp.Lúc đó toàn miền Nam có dân số 40.000 gia đình (hộ) đất đai mở ra 1000 dặm.Thành quả này đạt được trong vòng 70 năm.Sự trù phú của miền Nam nhờ một phần vào sự tiếp sức của di thần nhà Minh và chế độ bắt người thổ dân,các dân tộc miền núi về làm nô lệ.Theo lời kể của người phương Tây thì việc buôn bán nô lệ để giúp người Việt canh tác có cả thuế nông nô của triều đình.

5/.Chúa Nguyễn tiếp quản đất Căn Khẩu Quốc_Hà Tiên:
_Năm 1671,có người Minh tên là Mạc Cửu quê ở Lôi Châu, Quảng Ðông mang gia quyến binh lính 400 người và 10 chiếc thuyền di cư sang Thủy Chân Lạp đổ bộ lên bờ biển Panthaimas vịnh Thái Lan.Mạc Cửu đến Oudong xin yết kiến vua Nặc Ông Thu và ở lại hợp tác giữ chức Óc Nha cho đến năm 1681.Lúc ấy thấy chính sự Chân Lạp rối ren,ông xin vua Chân Lạp cho đi khai khẩn vùng đất hoang Panthaimas.Vua thuận cho.Mặc Cửu chiêu tập đám cướp biển lại mở sòng bạc,chiêu mộ dân phiêu bạt chạy trốn nhà Thanh về lập nên 7 xã là:Mán Khảm (Peam),Long Kỳ (Ream),Cần Bột (Kampot), Hương Úc (Konpong Som),Sài Mạt (Cheal Meas),Linh Quỳnh (Rạch Giá) và Phú Quốc (Koh Tral).Ngoài ra còn có người Ấn Ðộ,người Nam Ðảo,người Kinh,người Thái,người Cao Miên đến sinh sống.Thủ phủ đặt tại Hà Tiên tức Căn Khẩu.Mạc Cửu đặt tên vùng đất của mình là ‘Căn Khẩu Quốc’.Lãnh địa này thuộc Chân Lạp nhưng vua Chân Lạp không đủ sức cai quản nên được qui chế tự trị.Không bao lâu Căn Khẩu Quốc của Mạc Cửu trở nên giàu có,người đi vào buôn bán, cờ bạc, đổi chác tấp nập.
- Thấy kinh tế vùng Căn Khẩu nổi lên như sóng vua Xiêm chuẩn bị thôn tính vùng đất này.Năm 1678,quân Xiêm tràn sang cướp phá bắt Mặc Cửu và gia quyến về Muang Galapuri (Vạn Tuế Sơn).Hai năm sau nhân lúc nước Xiêm có loạn,ông mang quyến thuộc trốn về lại Căn Khẩu.Ông lại bắt tay khôi phục lại Căn Khẩu.Mạc Cửu nhiều lần xin triều đình Chân Lạp cứu nhưng Vương triều Chân Lạp lúc đó quá yếu,tự giữ mình còn không xong nên từ chối không thể giúp gì cho họ Mạc. Năm 1711,Mạc Cửu cùng tùy tùng là Trương Cầu,Lý Xá mang vàng lụa đến gỏ cửa Khuyết ở Huế xin thần phục chúa Minh Vương Nguyễn Phúc Chu (1691-1725).Mạc Cửu được giữ chức Tổng binh toàn quyền cai trị xứ Căn Khẩu mà không phải nộp thuế cho triều đình.Nghe được tin này vua Xiêm cho 20.000 quân tấn công Căn Khẩu Quốc,một thuộc địa mới của nhà Nguyễn.Mạc Cửu thua chạy về Gia Ðịnh xin triều đình Huế cứu giúp.Quân triều Nguyễn đánh đuổi người Xiêm đi và trả lại toàn vẹn đất đai cho Mạc Cửu cai trị nhưng đổi tên Căn Khẩu thành Hà Tiên trấn với mục đích lưu lại dấu ấn của triều đình họ Nguyễn.Sử Cao Miên chép về chuyện này như sau: Năm 1710,sau khi quốc vương Thomo Réachea bỏ thủ đô, Nặc Ông Em lên ngôi.Ðây là lần thứ nhì ngài trị vì.Trong ba năm 1711-1716 và 1722, ngài đẩy lui ba lần tấn công của Thomo Réachea nhờ quân Xiêm trợ giúp.Ngài nhờ triều đình Huế che chở và giúp về mặt quân sự.Ngài phó thác việc phòng thủ các tỉnh Peam (Hà Tiên),Kampot,Kampong Som cả cù lao Phú Quốc cho một người Trung Hoa tên Mạc Cửu.Họ Mặc gốc người Quảng Ðông di cư sang Cao Miên sau khi bị nhà Thanh lật đổ.Ông gầy dựng được sự nghiệp to tát nhờ mở sòng cờ bạc.Ông xây dựng một pháo đài ở Peam,tuyển mộ quân sĩ và thủy thủ.Có lần một hạm đội Xiêm đến gần thị trấn định đổ bộ giúp Thomo Réachéa bị quân Mặc Cửu tiêu diệt gần hết.Tuy nhiên đến năm 1715,Mặc Cửu qui phục chúa Nguyễn, quốc vương Ang Emthuận cho người Việt Nam kiểm soát bờ biển từ miền Nam đến Xiêm.Về sau hoàng triều Cao Miên lấy lại quyền hành trực tiếp hai tỉnh Kampot và Kompong Som, nhưng tỉnh Peam (Hà Tiên) và cù lao Phú Quốc vẫn còn bị hậu duệ của Mặc Cửu cai trị cho vua Việt Nam’.
- Mùa hạ năm 1735,Mạc Cửu chết,hưởng thọ 81 tuổi.Ninh Vương Nguyễn Phúc Thụ (có sử ghi là Trú:1725_1739) phong ông làm Khai Trấn Thượng Trụ Quốc Ðại Tướng Quân,tước Cửu Lộc Hầu.Ðến đời Minh mạng được phong làm Thần hiệu là Thọ Công Thuận Mỹ Trung Ðẳng Thần.Năm 1738,chúa Nguyễn Phúc Thụ ban cho dòng họ Mạc "Thất Diệp Phiên Hàn" (bảy chữ quí tộc) nối đời vinh hiển là:Thiên,Tử,Công, Hầu,Bá,Tử,Nam.
💥Con trai Mạc Cửu là Mạc Thiên Tứ lên nối quyền cai trị Hà Tiên.
💥Con của Tứ là Mạc Công Du.
💥Con của Du là Mạc Hầu Lâm.
💥Con của Lâm là Mạc Bá Bình.
💥Con của Bình là Mạc Tử Khâm.
💥Con của Khâm là Mạc Nam Lan.
💥Bà Nam Lan tuyệt tự hết người thừa kế nhưng cũng vừa tròn bảy chữ vua ban.

6/.Chúa Nguyễn có đất Méso_Longhor tức Mỹ Tho,Vĩnh Long:
- Năm 1731 quân Chân Lạp đánh Gia Ðịnh.Ninh Vương sai Tướng Trương Phước Vĩnh và Cai Cơ Ðạt Thành cùng tướng quân Trần Ðại Ðịnh (con của Trần Thượng Xuyên người Minh) đem quân ra chống đỡ.Cai Cơ Ðạt Thành bị quân Cao Miên giết ở Bến Lức.Trần Ðại Ðịnh mang quân bản bộ Long Môn đắp đồn Cây Mai ở Sài gòn để cầm cự.Cai đội Nguyễn Cửu Triêm đem quân cứu ứng đến Bến Lức,quân Miên lại rút về Tân An. 
- Tháng 4 năm 1731,Trần Ðại Ðịnh đánh vào Lovek (La Bích). Cha con quốc vương Chân Lạp là Nặc Yêm (Ang Em) và Nặc Tha (Satha II) xin nhường đất Mésa (Mỹ Tho) và Longhor (Dinh Long Hồ tức Vĩnh Long bây giờ) để cầu hòa. Chúa Nguyễn sai khổn thần đo đạt đặt thành Châu Ðịnh Viễn và dinh Long Hồ.Riêng Trần Ðại Ðịnh có công không có thưởng lại bị tội.Vốn Ninh Vương nóng lòng chiến thắng nhưng nghe tin Ðại Thành tử trận nên viết thư quở Phước Vĩnh.Phước Vĩnh hãi quá đổ hết tội cho Trần Ðại Ðịnh là người Hoa mưu phản xin mang ra xử trảm.Trần Ðại Ðịnh trốn chạy nhưng không về Quảng Ðông mà ra Huế kêu oan.Chúa sai bỏ vào ngục chờ điều tra rồi mới xử.Khi điều tra ra việc Phước Vĩnh vu oan thì Trần Ðại Ðịnh vì buồn rầu nên bị ốm nặng đã chết. Ninh Vương truy tặng Ðại Ðịnh hàm Ðô Ðốc Ðồng Tri thụy là Trương Mẫn.Trương Phước Vĩnh bị gián xuống làm Cai Ðội.

7/.Mạc Thiên Tứ nới rộng thêm lãnh thổ cho Nguyễn Vương Ðàng Trong:
- Mạc Thiên Tứ cai trị trấn Hà Tiên rất thịnh vượng.Tứ mở văn đàn làm thơ,phổ nhạc,vịnh phú,lập Chiêu Anh Các để chiêu nạp nhân tài.Về võ công Tứ cũng lẫy lừng không kém.Năm 1739,Tứ dẹp tan một trận tấn công của vua Cao Miên. 
- Năm 1747,Tứ dẹp yên bọn cướp biển ở Long Xuyên.
- Năm 1753 vua Cao Miên là Nặc Ông Nguyên (Ang Snguôn) hà hiếp người Chăm từ Chiêm Thành tị nạn Việt Nam qua Cao Miên đồng thời thông mưu với chúa Trịnh ngoài Bắc để đánh úp chúa Nguyễn đòi lại đất đai đã mất.Võ Vương Nguyễn Phúc Khoát (1739_1765) sai Nguyễn Cư Trinh hưng binh đánh Cao Miên mùa hạ năm 1754. Binh triều đi tới sông Vàm Cỏ thì quân địch cả sợ ra hàng.Nặc Nguyên chạy ra Vĩnh Long.Ở vùng Vàm cỏ Nguyễn Cư Trinh chiêu dụ người Chăm tị nạn bây giờ không nơi nương tựa có tới 10.000 người và hộ tống họ đi về Ðồng Tháp Mười (Tà Vô Ân).Ở đây phục binh của vua Cao Miên ùa ra đánh giết người Chăm chết mất 5000 người.Quân tiếp ứng của ông Thiện Chính đến không kịp để cứu.Về sau Vũ Vương gián ông Thiện xuống làm Cai Ðội. Nguyễn Cư Trinh cứu được 5000 người Chăm cho về định cư ở núi Bà Ðen, Châu Ðốc. Nguyễn Cư Trinh lại tuyển người Chăm khoẻ mạnh đưa cho khí giới thúc họ đi tiên phong đánh quân Cao Miên. Quân triều đi sau ủng hộ. Thanh thế to lớn nên vua Cao Miên bỏ chạy xuống Hà Tiên nhờ Thiên Tứ cứu mạng. Vua Cao Miên nhờ Tứ xin với Võ Vương cho dâng hai phủ Tầm Bôn (Gò Công) và Lôi Lập (Tân An) để chuộc tội. Chúa Nguyễn thuận cho và truyền cho nhập vào châu Ðịnh Viễn.Võ Vương Nguyễn Phúc Khoát cho vua Cao Miên Nặc Ông Nguyên về nước.Vua Cao Miên là Nặc Ông Nguyên băng hà năm 1758. Dòng họ vua Cao Miên tranh nhau làm vua.Mạc Thiên Tứ giúp cho Nặc Ông Tôn làm vua nên được tặng Tầm Phong Lâm (Meat Chruk) tức Châu Ðốc và Sa Ðéc.Nội chiến ở Cao Miên vẫn không dứt.Các vua Cao Miên lại sang triều Nguyễn dâng đất cầu cứu.Thế là Nặc Ông Thuận (Thommo Réchea) hiến Sóc Trăng,Bạc Liêu.Nặc Ông Tôn (Ang Tong) hiến hết đất từ núi Thất Sơn,Sa Ðéc,Kiên Giang và Long Xuyên về sau đều thuộc chủ quyền chúa Nguyễn.
- Từ đây chấm dứt cuộc Nam tiến của dân tộc Việt nam.Cuối triều Võ Vương Nguyễn Phúc Khoát có quyền thần là Trương Phúc Loan ra mặt thao túng.Võ Vương băng hà năm 1765, Trương Phúc Loan phế bỏ tự quân là Phúc Côn lập Ðịnh Vương Nguyễn Phúc Thuần (1765_1777) 12 tuổi lên ngôi mở đường cho mầm loạn lạc về sau.

Theo Đna Thích